Back

★ Байыркы кыргыздар

                                               

Күлазык

Күлазык – байыркы кыргыздардын жоокерчилик доорунда колдонулган жол азыгы болуп эсептелген. Кыргыздар күлазыктын ар түрдүү жасалыш жолдорун билишкен. Тай этин адегенде сөөгүнөн ажыратып, түнкүсүн тышка жайып желдеткен, күндүзү алдына жалбыз төшөп, үстүнө чий жаап кургаткан. Кургаган этти жаргылчакка тартып, ага мээр чөп же талкан кошкон. Кай бирлери этти майда туурап майга кууруп, туздап, талканга аралаштырган. Күлазыкты капка же тулупка салып, чыгданга серүүн жерге сакташкан. Түзгөн: Алиева Ф. Кыргыз тили Ош 2006

                                               

Кыргыздардын улуттук кийими

Кыргыздардын улуттук кийими. Салттуу элдик маданият – бул даанышмандык, тажрыйба, таасир беруу кучу, адеп-ахлактык жана эстетикалык критерийлер. Этнографиялык маданият эл жонундо кыйла жалпы тушунуктун болугу катары негизинен тигил же бул этностук жалпылыктагы адамдардын тиричиликтик же кыйла кенири керектоолорун канааттандыруу учун коп кылымдап анонимдуу, белгисиз же анча белгилуу эмес элдик чеберлер тарабынан тузулгон адамзат цивилизациясынын катмарын аныктайт. Мындай турдогу маданият уй-булолук чойродо кобуроок таасир этуучу салттар аркылуу мундан-муунга отот. Тоолуу чойродогу кочмондук ...

                                               

Клавдия Ивановна Антипина

Клавдия Ивановна Антипина –белгилуу окумуштуу-этнограф. 1937-ж. куйоосу "эл-душманы" катары камака алынгандан кийин, ал Москвадан Фрунзеге айдалган жана Кыргызстанда жашап калган, кыргыз элинин салт-санаасын жана маданиятын изилдеп, алардын акылмандуулугуна жана сабырдуулуугуна суктанган. К. И.Антипина окутуучулук жана илимий иш жургузгон, анны кыргыз этнографиясынын "байбечеси" деп аташкан. Анын фотоматериалдарынын архиви Кыргызстандын этнографиясынын боюнча сейрек учуроочу кенч болуп эсептелет. Омурунун акыркы жылдары К. И.Антипина кыргыз улуттук кийимдери жана жасалгалары жонундо китеп ...

                                               

Хун

Хундар. Тили тектеш калктарыбыздын тарыхта белгилүү болгон ордо бабалары хундар эле. Жалпы түрк элдеринин алгачкы тарыхый мамлекеттүүлүгүн хундар негиздеген. Хундарды азыркы айрым бир гана түрк элдеринин ата-теги деп көрсөтүүгө болбойт. Хун маданияты, салт-санаасы, саясий тажрыйбасы дээрлик бардык түрк урууларына таасирин тийгизген. Хундардын алгачкы мекени. Борбордук Азияда көчмөндөр цивилизациясын негиздеген хундар б. з. ч. VI - V кк. тартып, байыркы Кытайдын Хуанхэ дарыясынын боюнда жайгашкан мамлекеттердин түндүк-батыш коңшулары болгон. Ал эми хундардын түндүк-батышында эң байыркы карг ...

                                               

Никита Яковлевич Бичурин

==Ишмердик жолу== Никита Яковлевич Бичурин 1777-жылы 29 –августта Россия империясынын, Казань губерниясынын Чебоксары уездинин Акулево селосунда туулган. Бичурин 1853-жылы 11-майда Санк-Петербургда кѳз жумган. Алгачкы билимди Свияжскда нота ырдоодо билим алган, 1785-1799-жылдары Казанда семинарияда билим алган,аны артыкчылык менен аяктаган. Ишмердиги. 1799-жылы Казан духовный академиясын аяктаганда, мугалим болуп калтырылган. Грамматиканы жана риториканы окуткан. Мугалимдик жумушта жγрγп, монахка айланган, Казандагы Иоан монастрында иштеген. 1802-жылы Иркутсктагы Вознесенс монастырына архи ...

                                               

Сарыбаев, Ысмайыл

К. Тыныстанов атындагы ЫМУнун доценти, ф. и.к. К. К.Койлубаев Советтик мезгилде бир далай таланттуу адамдар бай-манаптардын тукуму болгондугу үчүн изилденбей, ал тургай аты да аталбай калган. Макалада сөз болчу Ысмайыл Сарыбаев да ошондой мезгил" сотуна” кабылып, көмүскөдө калган таланттардын бири. Советтик мезгилдеги изилдөөлөрдүн көбүндө, өзгөчө акындар чыгармачылыгын иликтөөдө, революцияга чейинки жана революциядан кийинки деген салтка айланган салыштыруу көп колдонулат. Биз болсо, азыр ошол акындар чыгармачылыгынын изилдениш тарыхын, же изилдөөчүлөрдү совет доорундагы жана эгемен мезги ...

                                     

★ Байыркы кыргыздар

Байыркы кыргыздар - байыркы кытай жыл баяндарында б. з. ч. 201-жылдан бери эскерилип келген түрк тилинде сүйлөгөн эл, Теңир-Тоодогу, Түндук-Батыш Моңголиядагы, Ички Азиядагы түрк элдеринин байыркы түпкү теги. Кыргыздар тарыхый булактарда алгач хунн шанүйү Маодундун басып алуу саясатына байланыштуу кездешет. Маодун шанүй б. з. ч. 201-ж. Кытайга жортуул жасаардан мурда, өлкөнүн түндук-батышында жашаган беш мамлекетти, алардын арасында кыргыздарды басып алган. Бул окуя качан жана кайсы жерде өткөндүгү тууралуу так маалымат жок. Эгер хунндардын Кытайга жасаган жортуулун эске алсак, анда кыргыздардын Маодунга жеңилген мезгилин б. з. ч. 201жылдан бир канча жьл мурун болгондугун белгилөө зарыл. Айрым окумуштуулар хунндардын Ордостогу мекенин эске алып, кыргыздарды Монголиянын түндук-батышындагы Хяргяс-нор, башкача айтканда Кыргыз-көлүнүн айланасына жайгаштырышат. Бирок, мында Хяргяс-нор качан, кайсы окуяларга байланыштуу "кыргыз көлү" аталгандыгы белгисиз. Ошондой эле кыргыздардын баштапкы мекенин Батыш Моңголияга чектөө тарыхый география жана этнография маалыматтарга дал келбейт. "Хаиь тарыхынын" автору, Бань Гунун маалыматы боюнча хунндардын шанүйү Чжичжи б. з. ч. 49-ж. усундарды талкалап, андан соң түндук тараптагы уцзелерди баш ийдирет. Алардан кошуун курап, батыш тараптагы цзянькундарды талкалайт. Кийин аларга түндук жакта жайгашкан динлиндер баш ийет. Чжичжи өз ордосун кыргыз жергесине орнотуп, усундарга каршы кыргындуу жортуулун улантып турган. Ал эми хунндардын хан ордосу кыргыздардан чыгышка 7000 ли, Чеши болсо түштүктү карай 5000 ли аралыкта жайгашкан. Соңку чыгыштаануу иликтөөлөрү боюнча, кыргыз жергеси Дзосотын-Элисун чөлү менен Боро-Хоро кыркатоо аймагында орун алган. Чыгыш Түркстаңда кыргыздар түрк тектүү чөйрөгө аралашкан жана ал алака кытай жылнаамалары "Чжоу шу", "Бэй ши" жана "Суй шуда" белгиленген. Биринчи уламыш боюнча түрктөрдүн ата-бабалары чоң саздын жээгинде жашап турган чагында, коңшу уруулар тарабынан кыргындалып, андан оор жарадар болгон он жашар бала аман калат. Баланы ачкалыктан сактаган, кийин анын аялы болгон канчык карышкыр имиш. Карышкыр кийин аны душмандан коргоп кала албай, өзү Гаочан тоосунун түндук тарабына качып барган экен. Карышкыр баягы өлгөн баладан он уул тууйт. Балдар эр жетип гаочандык кыздаргаүйлөнүшүп, өз алдынча урууга бөлүнөт. Алардын биринин аты Ашина болгондуктан аиын уруусу ушул ысымда аталып калат. Ашина бир туугандарына караганда жөндөмдүү болуп, жаңы тайпанын колбашчылыгына дайындалат. Уруулар көбөйүп, саны бир канча жүзгө жетет. Ашина тукумунан чыккан Асянь шад бөрү уруусун Гаочандаи Алтайга көчүрүп келет. Ошентип алар Алтай тоосунун жергеп аталашына жараша түрк аталып калат. Экинчи уламыш боюнча, түрктүн ата-бабалары Со ээлигинен чыккан. Тайпанын жолбашчысы Апанбунун он жети биртууганы болуп, алардын бири Ичжинишиду бөрүдөн туулат. Со ээлиги душман чабуулуна кабылып, уруулар бириндеп тарап кетет. Ичжинишидунун сыйкырдуу жөндөмдүүлүгүнөн улам, анын уруусу кыйла жакшы абалда калат. Анын шамал чакырып, күн жаадырчу жайчылык жайы болуп, эки аялы бар экен. Бири жаз кайыптын кызы, экинчиси кыш кайыптын кызы. Биринчи аялдан төрт уулу болуп, бири "аккууга" айланат, экинчи баласы Цигу аталып, Афу-шуй жана Цзяньшуй аралыгында бийлик жүргүзүп калат. Үчүнчү уулу Чжучжеде жашал, ал эми улуу уулу Нодулу шад Цзянсы Чжучжеге көчүп келет. Нодулу шадга Апанбунун уруусу кошулат. Нодулу шадцын он аялы болуп, алардын балдары өз энелеринин ысмында урууларга бөлүнгөн. Эң кичүү аялынан Ашина болгон. Нодулу шад өлгөндөн кийин, салтка ылайык анын балдары уруу башчыга шамдагай, эр жүрөк, баатырды тандап шайлаш үчүн сынакка түшүшөт. Мелдештен Ашина жеңип, жолбашчы болуп, Асянь шад деген жаңы ысым алат. Н. А. Аристовдон тарта ушул түрк уламыштарына кайрылган С. В. Киселев, Л. Р. Кызласов, С. Г. Кляшторный, Л. П. Потапов ж. б. окумуштуулар, андан тарыхый окуяны чагылдырган тарыхнаамалык өзөктү баамдап, эки уламыштын уңгусу бир экендигин белгилешкен. Түрк уламышынын түпкү жандырмагында дагы үч элдин тарыхы жатат. Алар уламышта так айтылган цигу кыргыздар, "аккуу" тобу кыпчактар жана Чжучжеге көчүп келген ашиналардын туугандары теле-огуздар. Теле темасына кайрылган окумуштуулар түрк тилинде сүйлөгөн уруулардын баштапкы жазылышы Chih-le кийин Ting-ling болуп өзгөрсө керек деп боолгошот. 3-4-кылымда телелер кытай жазма булактары боюнча "гаогюй", башкача айтканда бийик арабалар аталып жүрүштү. Ал эми 6-кылымдан тарта кытай даректери аларды теле деп атай башташты. 605-ж. Батыш түрк каганы Чурын телелердин жүздөгөн уруу башчыларын кыргандан кийин, алар экиге бөлүнүп, бири Чыгыш Түркстан жана Алтайда "бага каган" аталып, анын экинчи бөлүгү уйгурлар болсо Түндук Моңголияда орун алып, кытай даректери боюнча "тогуз-уруу", руникалык эстеликтерде тогуз-огуз деп жазылып калат. Кытайдын "Вэй шу" жазмасында "Гаоцюйлар, кыязы, байыркы чигилердин бир бутагы болсо керек, адегенде алар дили аталып, түндук жактагылар аларды чилэ дешсе, Кытайда болсо гаоцюй динлин деген ат менен маалым",деп кабарланат. Канткен менен динлин теле-огуз байланышы тарыхый чындык болсо керек. Эгерде бул жобону туура көрсөк, анда алар менен кыргыздардын баштапкы этникалык алакасы табылат. 7-кылымдын башталышында Ли Янь Шоу тарабынан жазылган "Бэй ши" жана Вэй Чжен жазган "Суй шу" тарыхындагы маалыматтар боюнча кыргыздар теле уруу конфедерациясынын курамында Чыгыш Теңиртоо аймагында кездешет. Анда "телелердин бабалары сюннулар. Уруулар аябай көп. Иунун батышында, Яньцинин түндук тарабында, Байшандын айланасында циби, боло, чжи, де, субо, хэгу, едеу, жиху ж. б. жашашат" деп кабарланат. Кытай жылнаамасында "хягас бул байыркы гянь-гунь мамлекети. Калкы динлиндер менен аралашып кеткен" деп айтылат. Белгилүү археолог Д. Г. Савиновдун пикири боюнча, эгерде динлиндер теле болсо, анда байыркы түрк доорунда ал катмардан сеяньто, уйгур ж. б. окшогон түпкүлүктүү элдер пайда болмок. Болжол менен б. з. 460-ж. кыргыздар түрк тилдүү теле, түрк уруулары менен чогуу Чыгыш Түркстандан Борбор Азиянын түндук-чыгышына жер которгон. Түрктөрдүн уламышында көрсөтүлгөндөй алар өз алдынча жер алышып, ал аймактарда өздөрүнүн мамлекетин түптөшкөн. Кыргыздарга Түштук Сибирь аймагы туш келип, мында алар өз алдынча кагандык болуп, өнүккөн мамлекет деңгээлине көтөрүлө алышкан.

                                     

1. Колдонулган адабияттар

  • "Кыргызстан". Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4.
                                     
  • Эне - Сайлык кыргыздар байыркы кыргыздар кит. 黠戛斯, пиньинь: xiájiásī, сяцзясы - Орусиянын Саян - Алтай аймагында жашаган байыркы эл, азыркы хакастар жана
  • Кыргыздар кыргыздар qırğızdar, قىرعىزدار - Сибир жана Түркстандын Борбор Азианын байыркы түрк элдеринин бири. Кыргыз Республикасынын
  • 1 - бөлүмүнө эң байыркы маалыматтар берилип, анда кытай тарыхындагы Сыма Цянь, Хан тарыхы кыргыздар гэгунь, гяньгунь жана алардын байыркы замандан биздин
  • лоптуктардын байыркы кыргыздардын бир бөлүгү экендиги да соңку иликтөөлөрдө далилденүүдө. Мындан сырткары, Ички Азия аймагында кыргыздар эзелтеден байырлап
  • беттериндеги жазууларды байыркы кыргыздарга таандык экендигин айгинелейт. Изилдөөчүлөр коктулардагы руникалык жазууларды кыргыздар калтыргандыгын, ал эми
  • кыргыздар Борбордук Азиянын Өзбекстан жумуриятында байырлаган түрк тилдүү калктардын бири. Өзбекстандын бир катар чөлкөмдөрүндө жашаган кыргыздар аталган
  • системасын түзүүдө байыркы кыргыздардын жазуу маданиятындагы тажрыйбаны пайдаланышкан Шилтеме керек Бул жазуу системасы ошол учурдагы кыргыздар пайдаланган
  • байыр алышкан. Анткени, ал жер илгертеден кыргыздар жашаган Сох дарыясынын өзөнү болгон. Бул жерден алар байыркы кыргыздарды табышкан. Жаңыл Мырза кыргызды
  • ашырылгандыгын археологиялык казуулар, чыгыш жазма булактары тастыктайт. Кыргыздар Энесай доорунда, андан соңку мезгилдерде көчмөн мал чарбачылыгы менен
                                     
  • чейин орто кылымдардагы Кыргыздар 6 - 14 - кылымдар кийинки Кыргыздар 15 - 21 - кылымдар болуп 3 мезгилге бөлүнөт. Байыркы кыргыздар оболу Теңир - Тоо, андан
  • дубанындагы Кара - Суу районунун борбору. Шаар калкы 20 900 адам. Негизги калкы кыргыздар жана өзбектер, андан сырткары татар, орус, уйгур, тажик ж.б. улуттардын
  • Аталган аймакта байыркы жана орто кылымдар доорлорунда кыргыздар калтырган жер - суу аттары жыш кездешет. Орто кылымдарда кыргыздар иштеткен эгин талаалары
  • чыгыш тегин байыркы аба уруусу менен жакын байланыштырат. Курамына аба уругу кирген алтай - телеуттар этногенетикалык жактан кыргыздар менен жалпылыгы
  • туташ салынган байыркы кыргыз каналы хыргыс орамнары кыргыз көчөлөрү Табат, Кара Июс дарыяларынын ойдуңуна орто кылымдардагы кыргыздар тарабынан салынган
  • Өзбекстандын аймагындагы кыргыздар - өзбекстандын бир катар чөлкөмдөрүндө жашаган кыргыздар аталган аймактардын түптүү, автохтондуу калкы болуп саналышат
  • лоптуктардын байыркы кыргыздардын бир бөлүгү экендиги да соңку иликтөөлөрдө далилденүүдө. Мындан сырткары, Ички Азия аймагында кыргыздар эзелтеден байырлап
  • тилешчү. Ошол кезде эле кыргыздар көжө деген тамак жасашкан. Аны даярдоонун эрежелерин эл ушул күнгө чейин сактап келди. Байыркы Кытай жазуу булактары
  • аймактарында жашаган теги байыркы этнос. Бүгүнкү хакастар, тувалар, карагастар, шорлор, алтайлыктар, ошондой эле алатоолук кыргыздар Энесай кыргыздарынын түз
  • бул терминге жогорудагыдай эле мааниде аныктама берет. Мындан сырткары, кыргыздар Чыгыш Түркстандын, Орто Азиянын өрөөндүү жерлеринде отурукташып жер иштетишкен
  • темир жол бекетинен Өзбекстан 31 км. Калкы 6, 7 миң 2009 негизинен кыргыздар ошондой эле өзбек, орус, татар жана башка улут өкүлдөрү да жашайт. Ал
  • менен Сырдарыя аркылуу журт которуп келген байыркы башкурт уруулары ал эми чыгыш бөлүгүндөгү кыргыздар 16 17 - кылымдарда Енисейден журт которуп келген
                                     
  • тарыхчылары дайыма белгилеп келишкен. Азыркы түрк элдеринин ичинен кыргыздар эң байыркы аталышын азыркы күнгө чейин сактаган улут болуп саналат. Шилтеме:
  • цзяньгундар кыргыздар динлиндер моюн сунууга аргасыз болушкан. Чжичжи шанүй багындырган үч ээлик Уцзу, Цзяньгун, Динлин жана ага баш ийген кыргыздар цзяньгундар
  • Шопок байыркы кыргызча: - Сокулук районундагы шаар 1985 - жылга чейин Краснооктябрский шаарчасы Райондун борбору Сокулук кыштагынан 5 км
  • жашаган уруулардын үстүнөн кыргыздар өзгөчө башкаруу системасын киргизишкендиги көрүнүп турат. Бага чы: чыгыш теги байыркы мезгилдерге таандык - чы - чу
  • үстөмдүк кылат. Байыркы кыргыздар жана башка түрктөр колдонгон сак доорундагы жазма Эшик, Ысык жазмасы чечмелене элек. Айрым кыргыздар байыркы заманда жана
  • чыгармасында: Азыр биздин билгендерибизге негизденгенде, эң байыркы түрк эли кыргыздар Алардын жазуу эстеликтери мындан 2000 жыл мурда эле бар болчу
  • таанымал тилчи - окумуштуу, байыркы түрк тилдери боюнча ири адис. Борбордук жана Ички Азиянын чөлкөмдөрүн кыдырып чыгып, байыркы жана соңку түрк тилдери жана
  • өнүккөндүгүн байыркы жана орто кылымдардагы кыргыздар калтырган эстеликтер, сугат каналдарынын издери, иштетилген талаалар чагылдырат. Кыргыздар тоо - таштын
  • Кыргыздар 682 - жылы Чыгыш Түрк кагандыгы экинчи жолу калыбына келгенде аларга каршы кыргыздар башында турган үчтүктөр бирикмеси түзүлгөн кыргыздар

Users also searched:

байыркы кыргыздар,

...

Encyclopedic dictionary

Translation
Free and no ads
no need to download or install

Pino - logical board game which is based on tactics and strategy. In general this is a remix of chess, checkers and corners. The game develops imagination, concentration, teaches how to solve tasks, plan their own actions and of course to think logically. It does not matter how much pieces you have, the main thing is how they are placement!

online intellectual game →